Notariusz Pruszków
Notariusz

Kiedy notariuszowi nie wolno dokonać czynności?

Wykonywanie niektórych czynności prawnych wymaga dla swej ważności zachowania formy aktu notarialnego. To z kolei wiąże się z koniecznością wizyty w kancelarii notarialnej. Jak się okazuje, notariusz nie może dokonać wszystkich żądanych przez klientów czynności. 

Odmowa dokonania czynności notarialnej 

Podstawowym aktem prawnym regulującym zawód notariusza jest ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie. Zgodnie z treścią jej art. 81 – notariusz odmówi dokonania czynności notarialnej sprzecznej z prawem. 

Notariusz odmawia dokonania żądanej czynności przede wszystkim wtedy, gdy dana osoba nie może być stroną oznaczonej umowy – np. jest małoletnia, ubezwłasnowolniona lub nie posiada w ogóle zdolności do czynności prawnych. Podobnie będzie w przypadku żądania sporządzenia umowy sprzecznej z obowiązującymi przepisami lub zasadami współżycia społecznego. 

Jak zauważył Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 grudnia 2013 r. (sygn. akt III CZP 82/13), ocena dokonywana przez notariusza na gruncie art. 81 Prawa o notariacie obejmuje badanie, czy konkretna umowa nie narusza uzasadnionych interesów jednej ze stron i przez to nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Notariusz powinien odmówić dokonania czynności notarialnej jeśli uzna, że czynność ta jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, albowiem przepis art. 58 §2 KC jest dla niego wiążący. Jednocześnie nie jest jednak wskazane, ażeby aktywność notariusza w tym zakresie sięgała zbyt daleko, gdyż prowadzone przez niego postępowanie nie w każdym wypadku stwarza podstawę dla podjęcia trafnej decyzji co do uwzględnienia art. 58 §2 KC. Notariusz powinien ograniczać się do wypadków, gdy sprzeczność z zasadami współżycia społecznego jest oczywista i jednoznaczna. 

Zakaz dokonywania czynności notarialnych 

Sprzeczność z prawem lub zasadami współżycia społecznego to nie jedyne przeszkody do dokonania żądanej czynności prawnej. Notariuszom nie wolno bowiem sporządzać umów także wobec klientów, którzy są dla nich członkami najbliższej rodziny.  

Zgodnie z art. 84 Prawa o notariacie, notariuszowi nie wolno dokonywać czynności notarialnych, które dotyczą: 

  • samego notariusza; 
  • jego małżonka; 
  • krewnych lub powinowatych notariusza w linii prostej bez ograniczenia stopnia, a w linii bocznej krewnych i powinowatych do trzeciego stopnia włącznie; 
  • osób związanych z notariuszem z tytułu przysposobienia, opieki, kurateli lub będących w bliskim z nim stosunku. 

Zakaz przewidziany powyżej stosuje się również wobec zastępcy notariusza. Pamiętajmy, że wszystkie te ograniczenia trwają także po ustaniu małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli. 

Skutek dokonania czynności notarialnej wbrew prawu 

Dokonanie czynności notarialnej wbrew regulacji art. 81 lub art. 84 Prawa o notariacie powoduje jej zupełną nieważność. Innymi słowy, jeśli notariusz sporządzi umowę sprzeczną z prawem, zasadami współżycia społecznego albo dla swoich bliskich, nie wywoła ona żadnych skutków prawnych. 

Co więcej, dokonanie wadliwej czynności powoduje powstanie odpowiedzialności prawnej notariusza, zarówno tej cywilnej, jak i dyscyplinarnej. W praktyce poszkodowane strony wadliwej umowy mogą żądać ukarania niekompetentnego notariusza oraz zapłaty z jego strony stosownego odszkodowania. Niezależnie od tego, notariusz który popełnił tak poważne uchybienie może być pociągnięty do odpowiedzialności dyscyplinarnej. Karami dyscyplinarnymi są: 

  • upomnienie; 
  • nagana; 
  • kara pieniężna do wysokości pięciokrotnego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw, nie niższa od połowy tego wynagrodzenia; 
  • pozbawienie prawa prowadzenia kancelarii.